Polska Hekatomba

Hekatomba na osi czasu

Data zbrodni:

  • w sierpniu 1941 r. rozstrzelano ok. 280 Żydów,
    we wrześniu 1941 r. rozstrzelano 253 Żydów,
    pojedyncze egzekucje i uśmiercanie chorych od sierpnia 1941 r. do dnia ewakuacji w lipcu 1944 r.

 


Miejsce zbrodni:

  • 1941-1944 Komisariat Rzeszy Ostland, Generalny Komisariat Litwy.

Obóz położony był na terenie miejscowości Pravieniškės (Prawieniszki) znajdującej się ok. 25 km od Kaunen (Kowna). W 1943 r. Prawieniszki otrzymały status przejściowego obozu pracy przymusowej (Zwangsarbeitslager Provenischken), a w listopadzie, obóz został podporządkowany obozowi koncentracyjnemu w Kownie (Konzentrationslager Kaunen lub Kaunas), stając się jego podobozem.

 


Ofiary:

  • Od sierpnia 1941 było to miejsce odosobnienia dla aresztantów przewożonych z więzień Generalnego Komisariatu Litwy tj.: więzienia na Łukiszkach w Wilnie, więzienia w Kownie i Poniewieżu. Osoby narodowości polskiej umieszczone w Prawieniszkach oskarżane były głównie o: przynależność do ruchu oporu, działalność komunistyczną, nasłuchiwanie radia, posiadanie broni, sabotaż, ucieczki z miejsca pracy przymusowej, działalność komunistyczną. Bardzo często trafiały tu osoby z wyrokami śmierci, które zostały bądź wykupione, bądź odroczono im wykonanie kary.

 


Sprawcy:

  • W okresie funkcjonowania obozu przejściowego w latach 1941 -1943 komendantami i funkcyjnymi były zawsze osoby narodowości niemieckiej: Willi Schroeiber, Schlemme, Heine Appel, Otto Andersen, Pieckel, Stiller, Algeweier. Od grudnia 1943 r. do lipca 1944 r. funkcję dowódcy oddziału wartowniczego pełnił Paweł Timofiejew, a zastępcą dowódcy plutonu kompanii wartowniczej był Aleksiej Agafonow. Do najbardziej okrutnych strażników, którzy najczęściej znęcali się nad więźniami należeli: Paweł Timofiejew, Georgij Manzurow, Wadim But, Fiodor Jemielianow, Kiriłła Fomkin.

 

 

 

Okoliczności zbrodni:

W sierpniu 1941 r. rozstrzelano tam około 280 Żydów, a we wrześniu 1941 r. kolejnych 253. W późniejszym czasie w obozie odbywały się pojedyncze egzekucje przeprowadzane głównie na ludności narodowości romskiej. Systematycznie mordowano też osoby ciężko chore (głównie Polaków), którym w kartotekę obozową wpisywano transport do szpitala w Kownie. Również wiele prób ucieczki z obozu zostało ukaranych rozstrzelaniem. Egzekucje wykonywane były w nocy, a ciała pomordowanych grzebano w pobliżu obozu. Egzekucję wykonywali strażnicy obozowi na polecenie komendanta.

Ostatnia duża egzekucje przeprowadzona została w lipcu 1944 r., wówczas to w odległości około 800 metrów od obozu stracono 211 więźniów - profesorów Wydziału Sztuk Pięknych i lekarzy narodowości żydowskiej przywiezionych transportem kolejowym prosto z sal wykładowych paryskiej Sorbony.

 


Warte odnotowania:

Z uwagi na usytuowanie obozu pośród lasów i mokradeł więźniowie przeznaczeni byli głównie do prac związanych z wydobyciem i osuszaniem torfu, wyrębem lasu, cięciem drzewa. Duża część osadzonych wykorzystywana była do prac polowych w pobliskich majątkach w Pamierys, Wasiliszkach i Rumszyszkach. Kobiety zatrudnianie były również do lżejszych prac na terenie obozu – prania i pracy w kuchni oraz w obozowym domu publicznym tzw. „Puffie”.

Osadzani tam byli również na mocy decyzji administracyjnej dezerterzy z armii niemieckiej skazani za uchylanie się od służby wojskowej.

Z chwilą zbliżania się frontu wschodniego do granic Rzeszy rozpoczął się proces zacierania śladów popełnionych zbrodni poprzez wydobycie i spalenie ciał pomordowanych.

 


Źródła:

Lietuvos Centrinis Valstybės Archyvas Vilnius

Lietuvos Ypatingasis Archyvas Vilnius

Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Gdańsku

Centralne Archiwum Wojskowe Warszawa

Jarosław Wołkonowski, Okręg Wileński Związku Walki Zbrojnej Armii Krajowej w latach 1939-1945, Warszawa 1996,

Bruno Zawieyskiego, Prawieniszki litewska katownia, [w:] Panorama Kresowa 8/98, s. 20 – 21,

Geoffrey P. Megargee [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945. T. I: Early Camps, Youth Camps, and Concentration Camps and Subcamps under the SS-Business Administration Main Office (WVHA), United States Holocaust Memorial Museum and Indiana University Press, 2009

Monika Tomkiewicz, Zbrodnia w Ponarach 1941 -1944, Warszawa 2008,

Monika Tomkiewicz, Więzienie na Łukiszkach w Wilnie 1939-1953, Warszawa 2018.

 


Autor: Monika Tomkiewicz

Wstecz
Facebook
Facebook